https://mardomvarohaniat.com/wp-content/uploads/2021/12/آیا-جمهوری-اسلامی-یک-خطای-ترکیبی-است؟.jpg

آیا جمهوری اسلامی حاصل خطای ترکیب است؟ نگاهی به انتقادات دکتر رنانی

دکتر محسن رنانی، استاد اقتصاد و اندیشمند اجتماعی یادداشتی با عنوان «جمهوری خطای ترکیب» منتشر کرده که بحث‌های زیادی را در حوزه و دانشگاه برانگیخته است. خلاصه نظر دکتر  رنانی این است که تسری احکام فقهی و فردی به احکام جمعی و حکومتی یک خطای منطقی بوده که طی چهار دهه گذشته، دردسرهای زیادی را برای ایران ایجاد کرده است. با توجه به سابقه علمی دکتر رنانی و حسن نیت ایشان در بحث‌های اقتصادی و اجتماعی، جا دارد نگاهی جدی و البته نقادی به نظرات ایشان داشته باشیم و بجای اتخاذ یک رویکرد تکفیری، با ادله در پی پاسخ دادن به شبهه طرح شده برآییم.

https://mardomvarohaniat.com/wp-content/uploads/2021/12/Screenshot-from-2021-12-01-15-08-47.pngدکتر  رنانی نوشته: وقتی آیت‌الله خمینی (ره) در سال ۱۳۵۷ فرمودند «ما، هم دنیا را آباد می‌کنیم و هم آخرت را…»، برای  او که یک نوجوان مذهبی بوده، سخن امام راحل بسیار برایش خوشایند بوده زیرا این وعده داده شده که مزایای زیستی بهشتی در هر دو جهان فراهم خواهد شد. دکتر رنانی ادامه داده که اکنون وی بر این باورست که این سخن امام (ره) همراه با «خطای ترکیب» است و البته از کسی چون بنیان‌گذار فقید که فقیهی فیلسوف بود، بعید است که برای برپایی چنان نهضت عظیمی به این دقیقه توجه نداشته باشد. رنانی افزوده که امروز تمام بحران‌های موجود کشورمان را حاصل همین «خطای ترکیب» می‌داند که از آن زمان تاکنون در تمام ارکان نظام تصمیم‌گیری جمهوری اسلامی به‌صورت عمیقی جریان دارد و نقطه آغازین رسوخ خطای ترکیب در نظام تدبیر پس از انقلاب، همین تصور امکان ترکیب موفق «جمهوری» و «اسلامی» است که در قانون اساسی نیز منعکس شده است.

 

https://mardomvarohaniat.com/wp-content/uploads/2021/12/نقل-قول-اینستا.jpgمغالطه ترکیب زمانی رخ می‌دهد که شناسه و خاصیت یک بخش کوچک از کل را به کل بخش‌ها نسبت دهیم. مثلا ترکیب اکسیژن و هیدروژن که هر دو به شکل گاز است، باعث تولید آب آشامیدنی می‌شود که مایع است. بر همین اساس اگر خاصیت گاز بودن هیدروژن را به آب نسبت دهیم، دچار سفسطه شده‌ایم. این اشتباه در حوزه علوم اجتماعی بیشتر رخ می‌دهد. مثلا اینکه تک تک دانش آموزان یک کلاس با ادب و منظم هستند لزوما به این معنی نیست کل کلاس با ادب و منظم است زیرا که ترکیب دانش آموزان باعث ایجاد یک مجموعه جدیدی می‌شود که لزوما خصوصیات اجزاء سازنده خود را ندارد. در حوزه علوم سیاسی هم سفسطه ترکیب موجب بروز اشتباهات بزرگی در سیاستگذاری شده است. مثلا این واقعیت که چند شهر کوچک از لحاظ اقتصادی در وضعیت خوبی قرار دارند به این معنی نیست که می توان این چند شهر را در یک مجموعه بزرگتری (مثلا تشکیل یک استان جدید) ادغام کرد و همچنان انتظار داست که این مجموعه جدید هم وضعیت اقتصادی مناسبی داشته باشد.

آیا می‌توان مثال‌های فوق را درخصوص ترکیب جمهوریت و اسلامیت هم صادق دانست؟ دکتر رنانی می نویسد: «ممکن است برای من به‌عنوان یک فرد ممکن باشد که فرزندم را فردی مؤمن و مقید به مناسک دینی بار بیاورم اما اگر حکومت به‌عنوان مدیر (پدر) جامعه بخواهد همه شهروندان را مؤمن و مقید به ایمان و مناسک خاصی تربیت کند، نتیجه آن بی‌ایمانی و بی‌قیدی اکثریت جامعه خواهد بود…اینجاست که می‌گوییم «جمهوری اسلامی»‌ نوعی خطای ترکیب است. جامعه دینی خودش باید دینی باشد. یعنی وقتی تک‌تک مردم یک جامعه از درون و به صورت قلبی دیندار باشند جامعه دینی وجود خواهد داشت. وقتی شما بخواهید به زور قانون و پلیس، دین را مستقر کنید، اولین آسیب‌بیننده آن خود دین خواهد بود.»

 

https://mardomvarohaniat.com/wp-content/uploads/2021/12/روحانیون-مجلس-خبرگان.jpgدکتر رنانی انتقاد خود را از بحث ترکیب جمهوریت و اسلامیت فراتر برده و وارد یک بحث انتقادی در رابطه با اعمال و تسری روش‌شناسی فقه بر حوزه سیاست شده. وی می افزاید: «وقتی در سال‌های پس از انقلاب، روحانیان از حوزه علمیه به سیاست عملیه آمدند، دستگاه فکری حوزوی که مختص عرصه رفتار فردی مؤمنان بود (فقه یک دستگاه فکری مربوط به تحلیل عرصه رفتارهای فردی افراد است) را به عرصه سیاست -‌که حوزه رفتار هویت‌های جمعی است‌- آوردند و بنابراین نظام تدبیر را گرفتار خطای ترکیب سیستماتیک کردند. و البته مهندسان (که آنان نیز موضوع تخصص‌شان حوزه‌های خُرد، جزئی و فردی است) از این خطای ترکیب روحانیان خیلی سوء‌استفاده کردند و روحانیان را به‌غایت فریب دادند. در واقع آنچه امروز در ایران با آن روبه‌رو هستیم دستاورد مشترک ورود روحانیان و مهندسان به حوزه سیاست است.»

 

https://mardomvarohaniat.com/wp-content/uploads/2021/12/اقتصاد-ایران.jpgآیا می‌توان مشکلات اقتصادی و سیاسی کشور  را ناشی از اطلاق احکام فقهی بر امور اجتماعی و سیاسی دانست؟ واقعیت این است که تلاش برای اجرای احکامی همچون حجاب در سطح اجتماعی و به شکل حکومتی با شکست روبرو شده و باعث بروز مشکلاتی در سطح جامعه گشته است، ولی مشکلات اصلی ما بیشتر ناشی از فساد و سوءمدیریت اقتصادی از یک سو، و اتخاذ سیاست‌های تقابلی (در حوزه سیاست خارجی) از سوی دیگر است.  البته باید توجه داشت که رویکرد ما در حوزه سیاست خارجی بیشتر ریشه در ایدئولوژی‌های غرب‌ستیزانه داشته و نه در فقه شیعه. برای مثال نظام برای حفظ و گسترش محور مقاومت هزینه‌های زیادی کرده و این حرکت را به عنوان حفظ ارزش‌های اسلامی و شیعی به مردم عرضه نموده است. درمقابل،  زمانی که صحبت از حمایت از مسلمان مظلوم ایغور در چین شده و یا از نسل‌کشی شیعیان هزاره در افغانستان سخن به میان آمده، نظام کاملا عملگرایانه رفتار کرده و ایدئولوژی و سیاست را با هم تخلیط نکرده است. آیا نظام به طور گزینشی دچار خطای ترکیب می‌شود؟

 

https://mardomvarohaniat.com/wp-content/uploads/2021/12/سیاسی-یا-غیرسیاسی؟-مردم-و-روحانیت.jpgبه نظر می‌رسد که بحث خطای ترکیب انتقادی است که لزوما به نفس جمهوری اسلامی وارد نمی‌شود، بلکه به نوع اعمال و اجرای اسلامیت مرتبط است. در واقع ترکیب دین و سیاست در شکل‌های مختلف قابل اجراست و در همین حال باید این موضوع را از بحث حکومت روحانیون جدا کرد. برای مثال همانطور که در مقاله «سیاسی یا غیر سیاسی؟ حوزه نجف پس از آیت الله سیستانی» مطرح گردید، ترکیبی که آیت‌الله ایروانی از حضور دین در سیاست ارائه می‌دهند، نه به معنی تسری دادن احکام فقهی به امور سیاسی است و نه به معنی حکومت روحانیت.

همانطور که در ابتدا عنوان شد، انتقاداتی که دکتر محسن رنانی مطرح کرده از سر دلسوزی و حسن نیت است و امید است که این اظهارات باب یک گفتگوی سالم و عالمانه را در میان طلاب باز کند. ما در سایت مردم و روحانیت همواره بحث نسبت دین و سیاست را مطرح کرده و در نظرسنجی‌هایمان هم به این امر پرداخته‌ایم. با توجه به این نظرسنجی‌ها، در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت که مخاطبان ما با اجرای حداقلی احکام فقهی در زندگی اجتماعی مشکل جدی ندارند و انتقاد اصلی به حضور حداکثری روحانیت در سیاست و تبدیل شدن روحانیت به طبقه‌ای جدا از شهروندان غیر معمم است. به هرحال امیدواریم نکات مطرح شده از سوی دکتر رنانی باب بحث‌های بیشتری را در مقوله رابطه دین و سیاست و شریعت و معیشت فراهم نماید و در این راستا، وبسایت مردم و روحانیت از همفکری همه اهالی حوزه و دانشگاه استقبال می‌کند.

 

توییتر- مردم و روحانیتتلگرام-مردم و روحانیت

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.