فرزندآوری، نتیجه کم‌کاری مردم یا حاکمیت؟

فرزندآوری، نتیجه کم‌کاری مردم یا حاکمیت؟

جامعه‌شناسان و جمعیت‌شناسان کشور چند صباحی است که زنگ‌های خطر را نسبت به افزایش سریع نرخ پیری جمعیت در کشور بصدا در آورده‌اند. این موضوع که در سال جاری توجه بیشتری از سوی مسئولین کشور دریافت نمود، پس از هشدار رهبری در این مورد، در چارچوب همایش‌های «فرزندآوری» در جامعه مطرح شده است. در حوزه و دایره‌های دینی و حوزی نیز بسیاری از روحانیون و ائمه جمعه با سخنرانی در مورد اهمیت فرزندآوری سخن گفته‌اند لیکن در اغلب این سخنان، بجای ریشه‌یابی اجتماعی و اقتصادی عوامل پدیده پیری جمعیت در کشور، تنها از زوایه فرهنگی با این موضوع برخورد کرده‌اند. این رویکرد باعث شده که بجای آسیب‌شناسی این موضوع، در بسیاری شاهد انتقادات یک‌طرفه‌ای از مردم و نسل جوان هستیم. یادداشت این هفته نگاهی به عوامل پیری جمعیت در کشور و عدم علاقه نسبت به فرزندآوری در جامعه است.

 

مسئله پیری جمعیت در بسیاری از کشورهای دنیا رخ داده و ایران نیز از این امر مستثنی نبوده. لیکن آنچه این مسئله  را در کشور ما بحد نگران‌کننده‌ای رسانده است، ناامیدی نسبت به آینده و چشم اندازی منفی رشد جمعیت در دهه‌های آینده است. با ادامه روند کنونی نزول رشد جمعیت، کشور در آینده با «سونامی سالمندی» مواجه خواهد شد. طبق آخرین آمارهای جمعیتی، در عرض ۲۰ سال آینده، جمعیت سالمندی کشور از ۹ درصد به ۲۰ درصد می‌رسد. چنین روندی پیامدهای ناگوار متعددی بر پیکر جامعه، اقتصاد و فرهنگ کشور در چند سده آتی خواهد داشت. از این رو میزان توجهی که مقوله «فرزندآوری» در سالهای اخیر از سوی دستگاه‌های حوزوی و روحانیون نزدیک به دستگاه قدرت دریافت نموده، لازم و شایان توجه است. رویکردها در مقوله فرزندآوری تاکنون جواب نداده زیراکه حاکمیت بدون توجه به نیازهای اولیه مردم و خانواده‌ها، از آنها انتظار تولید مثل داشته است. این ‌رویکردهای غلط که در سال جاری مدام در کارزارهای تبلیغاتی و کارگاه‌های فرزندآوری شنیده شده است، نیازمند اصلاح و بازنگری است.

 

صورت مسئله

طبق نتایج آخرین سرشماری ملی، تعداد ولادتهای ثبت شده از ١۴٨٧٩١٣ نفر در سال ١٣٩۶ به ١١١۴١٢٨ نفر در سال ١٣٩٩ رسیده است که نشان‌دهنده ادامه روند نزولی کاهش فرزندآوری در کشور است. نرخ باروری در کشور که در حال حاضر ۱.۸ است، فرسنگ‌ها با میزان ایده‌آل (۲.۲) جوامع در حال توسعه فاصله دارد. این الگوی کاهشی فرزندآوری که هم در شهر، و هم در روستاها مشاهده شده است، در صورت تداوم شرایط کنونی، به صفر شدن نرخ رشد جمعیت در کشور خواهد انجامید. چنین فاجعه‌ای که ترکیب جمعیتی کشور را دگرگون خواهد کرد، طبق آخرین برآوردهای متخصصین تا ۱۵ سال دیگر رخ خواهد داد. توقف رشد جمعیت در کشور بجز پیامدهای جمعیتی، اثرات مخربی در کاهش نسبت نیروی کار و مولد جامعه، رکود اقتصادی و تزلزل توسعه نیز خواهد داشت. با توجه به اوضاع فعلی اقتصاد کشور که دولت عملا ورشکسته شده، موفقیت سیاست‌های تشویقی جمعیتی برای موفقیت اقتصاد کشور در دوران پساتحریم حیاتی است.

 

سیاست‌های عقیم‌مانده یا عقب‌مانده؟

مطالعه مواضع مسئولین و به خصوص روحانیون و ائمه جمعه در مقوله فرزندآوری نشانگر بی توجهی آنها به مقولات اقتصادی است و تقلیل این موضوع به مشکلات صرفاً فرهنگی دردسرساز است. این رویکرد باعث شده که سخنی از ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی مشکل، مطرح نشود و تنها با نگاهی سطحی، فرهنگ فعلی جامعه مورد نقد قرار گیرد. چنین رویکردی باعث شده که به ریشه‌های عدم‌علاقه به فرزندآوری در جامعه در آسیب‌شناسی مسئله پیری جمعیت بی‌توجهی شده و در بعضی اوقات تئوری‌های توطئه و دیگر مشکلات فرهنگی به اشتباه به این موضوع گره زده شوند. این‌گونه برخوردهای سطحی که نمونه آنها را در برخورد مسئولان و روحانیون با موضوعاتی چون مشکلات معیشتی مردم و فضای مجازی دیده‌ایم، بجای آسیب‌شناسی و مطالبه‌گری از حاکمیت، با طرح موضوعات سطحی، ریشه‌های مشکلات را نادیده می‌گیرد. نگاهی به گزارش‌های هفتگی ما از خطبه‌های نماز جمعه چنین رویکردی را به وضوح نشان می‌دهد که چرا مسئله فقر و معیشت مردم همچنان لاینحل مانده است. امامان جمعه به جای ریشه‌یابی مشکل فقر در جامعه، مشکلات را به عملکرد چند سیاستمدار (که از لحاظ جناحی با آنها  زاویه دارند) و یا چند دلال و گرانفروش (سلطان سکه و سلطان قیر و غیره) تقلیل می دهند. از سوی دیگر، آنها به جای مطالبه‌گری از حاکمیت برای انجام وظیفه خود جهت ریشه‌کن کردن عوامل فقر، مردم را دعوت به مقاومت می کنند. از این رو چرخه فقر در جامعه همچنان ادامه دارد و سالهاست بجای برداشتن بار از دوش مردم، مدام بر آن افزوده شده است.

 

بیشتر بخوانید:

 

فرزندآوری، بحرانی مدیریت‌نشده

سیاست‌های تبلیغاتی در حوزه تشویق فرزندآوری در سالیان اخیر پیوسته بجای تحول، دچار تکرار، و بجای تخصص دچار سیاسی‌گری شده است. کارزارهایی چون کمپین مادران شریف و مزه شیرین مادری که در سالهای اخیر در سطح جامعه و فضای مجازی جهت تشویق فرزندآوری ایجاد شده‌اند نمونه عینی این سیاست‌هاست. این سیاست‌ها که تنها موفقیت‌شان کلیدواژه کردن «فرزندآوری» بود، طبق آمار جمعیتی چند دهه گذشته با شکست مواجه شده‌اند. نگاهی به مطالعات انجام شده در آسیب‌شناسی عدم‌موفقیت سیاست‌های فرزندآوری در سه دهه گذشته نشانگر عدم توجه به «مصالح عامه» و «مقتضیات جمعیتی» کشور است. لازم به ذکر است که در نتایج جمیع مطالعات انجام شده دریک دهه گذشته در پایتخت، کلانشهرها و دیگر شهرها، رابطه مستقیمی بین «ایجاد تغییرات در ساختارهای اقتصادی و اجتماعی» در تسهیل زندگی زوجین جوان و موفقیت سیاست‌های فرزندآوری مشاهده می‌شود. از این رو می‌توان نتیجه‌گیری کرد که تقلیل مبحث فرزندآوری به موضوعی صرفاً فرهنگی-اجتماعی باعث شکست سیاست‌های تبلیغاتی در سال‌های اخیر شده است.

 

رویکرد صرفاً فرهنگی، بلای جان فرزندآوری

نتایج تحقیقات درباره موفقیت رویکرد روحانیون و ائمه جمعه درمقوله فرزندآوری نیز حکایت از عدم موفقیت آنها در تشویق خانوارها دارد. این تحقیقات که حکایت از کاهش نرخ فرزندآوری در میان خانواده‌های مذهبی دارند را می‌توان به عنوان عدم مقبولیت رویکرد صرفاً فرهنگی جامعه روحانیت در میان خانواده‌های مذهبی که مخاطب اصلی روحانیون در سخنرانی‌ها و کارگاه‌های فرزندآوری آنها هستند، تحلیل کرد. موفقیت پایدار سیاستگذاریهای فرزندآوری در جامعه در گرو توسعه اقتصادی و بهبود شرایط معیشتی بین همه گروه‌ها در سطح جامعه، صرفنظر از عقاید مذهبی و فرهنگی آنان است. این نتایج، عدم موفقیت رویکرد روحانیون در ارتباط با آحاد جامعه در این زمینه  را توجیه می‌کند. بی‌توجهی به دو عامل اقتصاد خانواده‌ها و مقتضیات اجتماعی کشور است که متاسفانه براساس دستور شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، هرگونه انتقاد مصداقی و عملی در این حوزه ممنوع است.

 

برخی روحانیون نیز با اذعان به شدت مشکلات معیشتی مردم، به جای مطالبه‌گری از حاکمیت برای تقویت اقتصاد خانواده‌ها، از مردم انتظار فرزندآوری با وجود اوضاع نابسامان اقتصادی دارند. افرادی چون حجت‌الاسلام صدرا بهرامی که با استناد به آیات قرآن کریم، بر «رزاقیت خداوند» تأکید کرده و خواهان اصلاح نگرش خانواده‌ها نسبت به مشکلات مادی و معیشتی هستند، به مردم آدرس غلط می‌دهد. جامعه روحانیت و بالاخص امامان جمعه باید با توجه به مشکلات مردم و کارشناسی متخصصین جمعیت‌شناسی در مبحث فرزندآوری فعالیت کنند. در این میان سخنان حجت‌الاسلام‌ محمد زیبایی‌نژاد، رئیس پژوهشکده زن و خانواده، که اخیراً نسبت به مقاومت اجتماعی نسبت به تبلیغات فرزندآوری در سطح شهرها هشدار داده بود حائز اهمیت است. وی جزو معدود روحانیونی است که با اشاره به محوریت «توانایی مالی و رشد اقتصادی» خانوارها، سخن از اهمیت «امید اجتماعی» در تصمیم‌گیریها در فرزندآوری خانواده گفته است.

 

بیشتر بخوانید:

 

اقدامات اخیر مجلس، همچون قانون جوانی جمعیت و تعالی خانواده هرچند در شرایط فعلی لازم است، لیکن نیازمند اصلاح ساختاری اقتصادی و روحی‌روانی خانواده‌ها به عنوان پیش‌زمینه تشویق آنها به فرزندآوری است. مسئولان نباید فراموش کنند که در کنار تلاشها برای مبارزه با فقر در جامعه، توجه به مسائلی چون بازسازی قشر متوسط و احیاء امید اجتماعی در کشور برای تسکین اقتصادی خانوارها که سالهاست قربانی سیاست های مذاکرات مقاومتی و تحریم‌ها شده‌اند لازم است.